يكى ديگر از جاعلان حديث ، « عبد الكريم بن ابى العوجاء « 1 » » است كه طبق گفتهء خودش هنگام مرگ ، چهار هزار حديث جعل كرده است ، و نيز « احمد بن عبد اللّه جويبارى » ، « محمد بن عكاشهء كرمانى » و « محمد بن تميم فارابى » كه بيش از ده هزار حديث بر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جعل كردند . « 2 » « ابو البخترى ، وهب بن وهب » نيز از جاعلان بزرگ حديث است . 2 . مسند نبودن بسيارى از روايات تفسيرى شمارهء روايات تفسيرى كه سند ندارد كم نيست و شايد بيش‌ترين روايات غير مسند مربوط به روايات تفسير قرآن است ، بخارى گويد : صد هزار حديث صحيح را حفظ كردم و دويست هزار حديث غير صحيح . « 3 » احمد بن حنبل مىگويد : « ثلاث كتب لا اصل لها : المغازى و الملاحم و التّفسير « 4 » » ، سه نوع كتاب است كه اساس و پايه‌اى ندارد : كتاب‌هاى غزوات و جنگ‌ها ، كتاب‌هاى اخبار آخر الزمان و اخبار غيبى و كتاب‌هاى تفسيرى . » منظور روايات فراوان تفسيرى است كه يا سند ندارند ، يا سند صحيح ندارند . اين آفت در متون روايى شيعه نيز مشاهده مىشود ، اگر چه ميان آنها روايات صحيح زياد است ، اما در سندهاى برخى از روايات راويان آن حذف شده‌اند . چنان كه در تفسير على بن ابراهيم برخى از مواقع به طور مستقيم و بدون واسطه مىگويد : « قال الصادق » ، يا در تفسير « عياشى » ، استنساخ كنندهء اين تفسير واسطه‌ها را حذف نموده و پذيرش روايت را با مشكل مواجه نموده است . 3 . وجود تناقض در روايات تفسيرى در روايات تفسير قرآن ، به ويژه در شأن نزول‌ها روايات متناقضى وجود دارد كه

--> ( 1 ) وقتى او را محكوم به مرگ كردند و ديگر اميدى به نجات نداشت ، گفت : به خدا سوگند من در ميان شما چهار هزار حديث جعل كردم و از خودم ساختم ، حلال را حرام و حرام را حلال نمودم ( او از زنادقه بود و به دست امير بصره ، محمد بن سليمان به قتل رسيد ) . ر . ك : مباحث فى تدوين السنة المطهرة 31 - 32 ؛ مقدمهء وسائل الشيعة ، ج 1 / 46 ، تحقيق مؤسسه آل البيت . ( 2 ) همان . و اضواء على السّنة المحمّدية / 144 . ( 3 ) همان . و اضواء على السّنة المحمّدية ، ص 144 . ( 4 ) سيوطى ، الاتقان ، ج 4 / 180 .